Perspektywa psychologii poznawczej i środowiskowej

Decyzje projektowe podejmowane w procesie aranżacji wnętrz nie są wyłącznie rezultatem racjonalnych analiz funkcjonalnych i estetycznych. W świetle współczesnych badań z zakresu psychologii poznawczej, afektywnej oraz środowiskowej, można stwierdzić, że emocje stanowią integralny komponent procesów decyzyjnych – zarówno po stronie projektanta, jak i klienta.

Wnętrza oddziałują na jednostkę nie tylko poprzez bodźce wizualne, ale także poprzez skojarzenia, pamięć emocjonalną, schematy poznawcze oraz indywidualne preferencje afektywne. Projektowanie przestrzeni jest więc nie tylko zadaniem techniczno-funkcjonalnym, ale również procesem kształtowania środowiska psychologicznego.

Emocje jako determinanta poznawcza w projektowaniu

Psychologia poznawcza wykazuje, że emocje modulują uwagę, pamięć oraz ocenę sytuacyjną, co bezpośrednio wpływa na percepcję przestrzeni. Klienci często nie są świadomi, że ich wybory dotyczące kolorystyki, tekstur czy układu funkcjonalnego są zakorzenione w doświadczeniach emocjonalnych – nierzadko nieuświadomionych.

Z perspektywy projektanta, kluczowe jest identyfikowanie emocjonalnych schematów klienta, np. poprzez eksplorację jego wspomnień związanych z miejscami, które generowały poczucie bezpieczeństwa, komfortu lub spokoju. W ten sposób możliwe jest świadome budowanie tzw. środowisk afektywnie spójnych – przestrzeni odpowiadających nie tylko potrzebom użytkowym, ale również psychologicznym.

Afektywne znaczenie przestrzeni

Zgodnie z teorią pamięci autobiograficznej i koncepcją tzw. „emocjonalnej topografii” (emotional geography), jednostki przypisują konkretnym przestrzeniom określone znaczenia emocjonalne. W praktyce projektowej może to skutkować np. preferencją dla ciemniejszych barw, które w danym kontekście niekoniecznie oznaczają smutek, ale np. regresję do wspomnień dających poczucie bezpieczeństwa.

Projektant, który dostrzega te subtelne korelacje, jest w stanie zaprojektować przestrzeń jako kontejner emocjonalny – miejsce, które umożliwia regulację afektu, obniżenie poziomu napięcia, poprawę dobrostanu psychicznego czy wzmacnianie poczucia tożsamości.

Przykład aplikacji podejścia emocjonalnego

W pracy z klientką, która przejawiała silną preferencję dla ciemnozielonych odcieni w sypialni – mimo deklarowanego wcześniej zamiłowania do jasnych tonów – pogłębiona rozmowa ujawniła, iż kolor ten był nośnikiem emocjonalnych reprezentacji związanych z dzieciństwem i poczuciem opieki ze strony bliskiej osoby.

Wdrożenie elementów przywołujących te pozytywne skojarzenia wpłynęło nie tylko na satysfakcję klientki z projektu, ale również na subiektywny odbiór przestrzeni jako psychicznie wspierającej i regulującej.

Projektowanie środowiska emocjonalnego

Psychologia środowiskowa wskazuje, że przestrzeń może funkcjonować jako mediator emocjonalny i poznawczy – kształtując nastrój, motywację, a także procesy autorefleksyjne. W tym kontekście projektant wnętrz pełni funkcję nie tylko estety, ale również swoistego facylitatora dobrostanu psychicznego.

Projektowanie zorientowane na emocje wymaga:

  • empatycznego wywiadu projektowego,

  • znajomości podstawowych mechanizmów afektywnych,

  • rozumienia związków między przestrzenią a regulacją emocji (np. koncepcji restorative environments),

  • oraz świadomości, że decyzje estetyczne są często racjonalizacjami afektywnych impulsów.

Podsumowanie

Emocje stanowią nieodzowny element procesu projektowego. Ujęcie ich w ramy analizy projektowej pozwala tworzyć przestrzenie nie tylko funkcjonalne, ale również psychologicznie rezonujące z użytkownikiem.

W dobie rosnącej świadomości znaczenia zdrowia psychicznego, projektowanie wnętrz z uwzględnieniem komponentu emocjonalnego nie jest luksusem – staje się koniecznością.